استادیار گروه اخلاق، پژوهشکده اخلاق و معنویت، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر به این پرسش میپردازد که فرد ملتزم به اخلاق چگونه میتواند در محیطهای اخلاقاً معیوب، بدون فروغلتیدن در همدستی، پاکگرایی یا مقاومت خودفرسایانه، زیست اخلاقی خود را حفظ کند. روش پژوهش، تحلیل مفهومی ـ هنجاری و بازسازی استدلالی همراه با تلفیق انتقادی ادبیات مربوط به داوری اخلاقی، همدستی، مسئولیت ساختاری، تمامیت، مصالحه و تابآوری اخلاقی است. در این مقاله، محیط اخلاقاً معیوب محیطی تعریف میشود که ساختارها، هنجارها، رویهها، مشوقها یا مناسبات قدرتِ نسبتاً پایدار آن، ارتکاب، تسهیل، عادیسازی یا تحمل خطا را افزایش میدهند یا التزام اخلاقی را بهنحو نامتعارف دشوار و پرهزینه میسازند. تحلیل نشان میدهد سه پاسخ انطباق، پاکگرایی و مقاومت حداکثری، هر یک به دلیل نادیدهگرفتن بخشی از مسئله ناکافیاند. در برابر، مقاله مفهوم «تمامیت اخلاقی پایدار» را بهمثابه ظرفیتی هنجاری ـ عملی برای حفظ یا بازیابی رابطهای اخلاقاً قابل دفاع میان داوری، هویت عملی و کنش صورتبندی میکند. الگوی پیشنهادی از شش مؤلفه استقلال داوری اخلاقی، مرزبندی همدستی، مسئولیت ساختاری، مقاومت متناسب، مصالحه مسئولانه و پایداری عاملیت اخلاقی تشکیل شده است. نتیجه آن است که زیست اخلاقی در محیط معیوب نه در پاکماندن مطلق یا بیشینهسازی هزینه مقاومت، بلکه در حفظ کیفیت هنجاری عاملیت و پذیرش مسئولیت متناسب برای کاهش و اصلاح خطا در طول زمان تحقق مییابد.