استادیار گروه اخلاق نظری، پژوهشکده اخلاق و روان شناسی اسلامی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
چکیده
مسئولیت اخلاقی از بنیادیترین مفاهیم فلسفه اخلاق و نظامهای هنجاری است. با وجود غنای متون دینی و میراث اخلاقی اسلام، نظاممندسازی جامع این مفهوم بر پایه استدلالهای عقلی و شواهد نقلی کمتر صورت گرفته است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که مسئولیت اخلاقی در نظام اخلاق اسلامی بر اساس چه مؤلفهها و معیارهایی تبیین میشود و این نظام چه ویژگیهایی برای مسئولیتپذیری انسان ترسیم میکند. روش پژوهش ترکیبی از تحلیل عقلی و نقلی است و چارچوب تحلیلی آن «فرانظریه یکپارچگی اخلاق» است.یافتهها نشان میدهد انسان در جهانبینی دینی، بهواسطه پذیرش امانت الهی و برخورداری از عقل، اختیار و اراده، شایستگی پذیرش مسئولیت را دارد. این مسئولیت، تکوینی و عجین با سرشت انسان است و دامنه آن به موجودات بیجان و زمین نیز گسترش مییابد. گزارههای دینی جهتدهنده مسئولیتهای اخلاقیاند و ادای حقوق مردم، مقدمه و زمینهساز ادای حق الهی است. تلازم وجودی و منطقی حق و تکلیف، مسئولیت اخلاقی را در سه ساحت حقالله، حقالناس و حقالنفس شکل میدهد. همچنین، اراده و نیت فاعل، فعل را واجد حسن اخلاقی میسازد. تکلیف بر اساس وسع انسان و در چارچوب عدل الهی تعیین میشود (وسع عامل شامل شرایط درونی، مانند تواناییهای ذهنی، روحی، جسمی و شخصیتی، و شرایط بیرونی، مانند عوامل طبیعی، اجتماعی، فرهنگی و تربیتی است). بنابراین، نظام اخلاق اسلامی ضمن پایبندی به اصول ثابت اخلاقی، تفاوتهای واقعی انسانها را لحاظ میکند و پاسخگوی نیازهای آنان در سطوح مختلف رشد اخلاقی است.