دکترای فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران.
چکیده
سینمای ایران پس از انقلاب، به‌مثابۀ یکی از نهادهای اصلی تولید و بازتولید معناهای فرهنگی و هویتی، نقشی اساسی در بازتعریف مرزهای اخلاقی جامعه ایفا کرده است. با وجود پژوهش‌های گسترده در زمینۀ بازنمایی اقلیت‌های دینی، کمتر مطالعه‌ای به نظام اخلاقی حاکم بر این بازنمایی‌ها و نسبت آن با گفتمان‌های اخلاقی مسلط پرداخته است. در پژوهش حاضر با هدف تحلیل بازنمایی اخلاقی مسیحیان و نسبت آن با گفتمان عاشورا، فیلم سینمایی «مصائب دوشیزه» (سیدمسعود اطیابی، ۱۳۸۵) به‌عنوان مطالعۀ موردی انتخاب شده است. چارچوب نظری پژوهش بر سه رکن نظریۀ بازنمایی استوارت هال، مفهوم دیگری‌سازی اخلاقی و الگوی سه‌سطحی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) استوار است. داده‌ها ازطریق مشاهدۀ مکرر فیلم، پیاده‌سازی دیالوگ‌های مرتبط و کدگذاری گفتمانی صحنه‌های کلیدی گردآوری و در سه سطح یادشده تحلیل شده‌اند. یافته‌ها حاکی از آن است که فیلم با برجسته‌سازی فضیلت‌هایی نظیر همدلی، ایثار، وفاداری و مدارا در شخصیت‌های مسیحی و به‌کارگیری راهبردهای گفتمانی هم‌ذات‌پنداری، طبیعی‌سازی و‌بیناگفتمانی، الگویی از «دیگری اخلاقی ادغام‌شده» را تولید می‌کند. این الگو، مسیحیان را نه به‌عنوان «دیگری تهدیدآمیز»، بلکه به‌عنوان سوژه‌هایی اخلاقی بازنمایی می‌کند که تفاوت دینی‌شان در قالبی همدلانه و هم‌راستا با ارزش‌های عاشورایی معنا می‌شود. بااین‌حال، این پذیرش در چارچوبی کنترل‌شده و‌مشروط به هم‌راستایی با نظم اخلاقی مسلط صورت می‌گیرد و از همین رو، می‌توان آن را نمونه‌ای از «مدارای مشروط اخلاقی» دانست که به بازتولید گفتمان مسلط یاری می‌رساند.
